Öz
Hayvanların hastalık, yaralanma veya parazitlerle[4] mücadele etmek amacıyla çevrelerindeki doğal kaynaklardan yararlanması, zoofarmakognozi olarak tanımlanan ve son yıllarda giderek daha fazla araştırılan bir davranış alanıdır. Bu çalışma, Kenya’nın[1] Elgon Dağı bölgesinde yaşayan Afrika fillerinin (Loxodonta africana) potansiyel tıbbi bitki kullanımına ilişkin yerel ekolojik bilgileri ve gözlemsel kayıtları incelemektedir. Araştırmada, fillerle uzun yıllardır etkileşim içinde bulunan sekiz Sabaot[2] yerel uzmanla Ekim 2023-Eylül 2024 arasında yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler sonucunda filler tarafından tüketildiği bildirilen 39 doğal kaynak belirlenmiş; bunların 35’i 23 bitki familyasına ait bitki türlerinden, dördü ise toprak, mineral veya kil kaynaklarından oluşmuştur. Katılımcılar 39 kaynağın 34’ünü geleneksel insan tıbbında kullanılan kaynaklar olarak tanımlarken, 25 bitkiyi filler açısından tıbbi işlev taşıdığı düşünülen kaynaklar olarak değerlendirmiştir. Sekiz bitki türü ise görünür biçimde hasta veya savunmasız fillerin belirli bir sağlık amacıyla bu kaynaklara yönelmesi ya da anne fillerin bitkisel materyali yavrularına vermesi gibi daha güçlü davranışsal göstergeler nedeniyle “Mode 4” kapsamında sınıflandırılmıştır. Bulgular, Afrika fillerinde hedeflenmiş bitki seçiminin olası bir öz-tedavi veya yavruya yönelik tedavi davranışı olabileceğine işaret etmektedir. Bununla birlikte araştırma, doğrudan farmakolojik[3] veya kontrollü davranışsal kanıt sunmadığından, söz konusu bitkilerin gerçekten belirli hastalıkları tedavi ettiğini kesin olarak ortaya koymamaktadır. Çalışma, hayvan davranışları, geleneksel ekolojik bilgi, biyolojik çeşitliliğin korunması ve potansiyel farmakolojik araştırmalar arasındaki ilişkinin araştırılması açısından önemli bir başlangıç noktası sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Afrika fili, Loxodonta africana, zoofarmakognozi, öz-tedavi, tıbbi bitkiler, etnobotanik, Elgon Dağı, hayvan davranışları, geleneksel ekolojik bilgi
1. Giriş
Hayvanların hastalıkların önlenmesi veya mevcut sağlık sorunlarının hafifletilmesi amacıyla doğal kaynakları kullanması, hayvan davranışları ile farmakoloji arasındaki kesişim alanlarından birini oluşturmaktadır. Bu davranışlar genel olarak zoofarmakognozi kapsamında incelenmekte ve bitkiler, toprak, kil, mineraller ve diğer doğal materyaller potansiyel tıbbi kaynaklar olarak değerlendirilmektedir.
Hayvanlarda olası öz-tedavi davranışlarının çeşitli türlerde gözlendiği daha önceki araştırmalarla ortaya konmuştur. Özellikle büyük insansı maymunlarda belirli bitkilerin hastalık veya parazitlerle ilişkili durumlarda seçici olarak tüketilmesi, hayvanların çevrelerindeki biyolojik kaynaklardan sağlık amacıyla yararlanabileceği hipotezini desteklemiştir. Bununla birlikte filler açısından bu tür davranışlara ilişkin bilimsel literatürün daha sınırlı olduğu bildirilmektedir.
Kenya ile Uganda sınırında bulunan Elgon Dağı bölgesi, yüksek bitki çeşitliliği ve fillerin mineral bakımından zengin mağaralardan yararlanması nedeniyle bu davranışların araştırılması açısından özel bir ekolojik ortam sunmaktadır. Bölgedeki yaban hayatı görevlileri, rehberler ve yerel topluluklar fillerin davranışlarına ilişkin uzun yıllara dayanan gözlemsel bilgiye sahiptir.
Schultz ve arkadaşları tarafından 2026 yılında Scientific Reports dergisinde yayımlanan araştırma, bu yerel bilgiyi sistematik görüşmeler aracılığıyla bilimsel bir araştırma çerçevesine taşımayı amaçlamıştır. Çalışmanın temel amacı, Afrika fillerinin Elgon Dağı çevresindeki doğal kaynakları olası sağlık amaçlarıyla seçip seçmediğini, bu kaynakların yerel insan tıbbındaki kullanımlarıyla örtüşüp örtüşmediğini ve söz konusu davranışların biyolojik çeşitliliğin korunması açısından taşıdığı olası sonuçları incelemektir.
2. Materyal ve Yöntem
2.1. Araştırma Alanı
Araştırma, Kenya’nın batısında, Uganda sınırında yer alan Elgon Dağı bölgesinde gerçekleştirilmiştir. Çalışma alanı Trans-Nzoia ve Bungoma ilçelerinde bulunan yedi farklı konumu kapsamış ve toplam yaklaşık 344,9 km²’lik bir alanı içermiştir.
Elgon Dağı, farklı yükselti kuşaklarına yayılan orman, bambu, fundalık[5] ve yüksek rakımlı alp ekosistemlerini[6] barındırmaktadır. Bölge aynı zamanda fillerin mineral bakımından zengin toprak, kil ve mağara kaynaklarına eriştiği önemli bir yaşam alanıdır.
2.2. Katılımcılar ve Görüşmeler
Araştırmada sekiz yerel uzmanla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcılar arasında yaban hayatı topluluk gözlemcileri, rehberler, yerel yaşlılar, emekli bir korucu ve tarım görevlisi gibi fillerle uzun süreli deneyime sahip kişiler yer almıştır.
Katılımcıların tamamı Sabaot topluluğuna mensup olup, her birinin bölgede ve fillerin yaşam alanlarında 20 yıldan fazla deneyime sahip olduğu bildirilmiştir. Görüşmeler Ekim 2023 ile Eylül 2024 arasında gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar, filler tarafından tüketildiği bildirilen bitkilerin yanı sıra bu kaynakların yerel geleneksel tıptaki kullanım biçimlerini de kaydetmiştir.
2.3. Bitkilerin Tanımlanması
Görüşmeler sırasında yerel adları verilen bitkilerden örnekler toplanmış ve herbaryum[7] örnekleri hazırlanmıştır. Bitkilerin taksonomik[8] kimlikleri uzmanlar tarafından belirlenmiş ve örnekler Kenya Ulusal Müzeleri bünyesindeki East African Herbarium’da muhafaza edilmiştir.
Çalışmada toplam 35 bitki türü 23 familya altında tanımlanmıştır. En sık temsil edilen familyalar arasında Asteraceae, Malvaceae ve Solanaceae bulunmaktadır. Filler tarafından tüketildiği bildirilen bitki bölümleri arasında özellikle yaprak, kabuk ve kökler öne çıkmıştır.
2.4. Davranışların Sınıflandırılması
Araştırmacılar, bildirilen davranışları hayvanlarda ilaç kullanımına ilişkin beş aşamalı bir sınıflandırma sistemi içerisinde değerlendirmiştir. Özellikle “Mode 4” kategorisi, görünür biçimde hasta hayvanların belirli bir sağlık sorununa yönelik olduğu düşünülen kaynakları hedeflemesi veya bir hayvanın aynı kaynağı başka bir bireye sağlık amacıyla vermesi durumlarını kapsamaktadır.
Bu sınıflandırma önemlidir; çünkü yalnızca bir bitkinin tüketilmesi, onun tıbbi amaçla kullanıldığını kanıtlamamaktadır. Bir davranışın olası öz-tedavi olarak değerlendirilebilmesi için tüketimin olağandışı olması, belirli bir sağlık durumu ile ilişkili bulunması veya hayvanın kaynağı hedefli biçimde seçtiğine ilişkin ek kanıtların bulunması gerekmektedir.
3. Bulgular
3.1. Tespit Edilen Doğal Kaynaklar
Araştırmada toplam 39 doğal kaynak kaydedilmiştir. Bunların 35’i bitki türü, dördü ise toprak, kil veya mineral kaynaklarıdır.
Söz konusu 35 bitki türü 23 farklı familyaya dağılmıştır. En fazla temsil edilen familyalar Asteraceae, Malvaceae ve Solanaceae’dir. Filler tarafından kullanıldığı bildirilen bitki bölümleri arasında 15’er türle yaprak ve kabuk, 11 türle kök öne çıkmaktadır.
3.2. İnsan Tıbbı ile Örtüşme
Araştırmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, filler tarafından kullanıldığı bildirilen doğal kaynakların yerel insan tıbbındaki kullanımlarıyla büyük ölçüde örtüşmesidir.
39 doğal kaynağın 34’ü, görüşülen kişiler tarafından geleneksel insan tıbbında kullanılan kaynaklar olarak tanımlanmıştır. Bu kaynakların 25’i ise belirli insan hastalıklarının tedavisinde kullanımla ilişkilendirilmiştir. Ayrıca 25 bitki, katılımcılar tarafından filler açısından tıbbi işlev taşıdığı düşünülen kaynaklar olarak belirtilmiştir. Bu 25 kaynağın tamamının yerel insan tıbbında da kullanımının bulunması, insan ve fil topluluklarının aynı ekosistemdeki biyolojik kaynaklarla kurduğu sağlık odaklı ilişkinin dikkat çekici bir örtüşmesini ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla “35 bitkinin 25’i insanlar tarafından tıbbi amaçla kullanılıyor” ifadesi yerine, bilimsel olarak daha doğru biçimde, 35 bitkinin 25’inin filler için tıbbi kaynak olarak değerlendirildiği ve bu kaynakların tamamının yerel etnomedikal kullanımlara sahip olduğu belirtilmelidir. İnsan tıbbındaki kullanım açısından daha geniş toplam ise 39 doğal kaynağın 34’ünü kapsamaktadır.
3.3. Belirli Sağlık Sorunlarıyla İlişkilendirilen Bitkiler
Araştırmacılar sekiz bitki türünü “Mode 4” kategorisinde değerlendirmiştir. Bunlar:
- Aloe arborescens
- Bersama abyssinica
- Coleus barbatus
- Dombeya burgessiae
- Dombeya rotundifolia
- Dombeya torrida subsp. torrida
- Ficus natalensis
- Kuloa usambarensis
Bu bitkiler, görüşülen kişiler tarafından hasta veya savunmasız filler tarafından belirli sağlık amaçlarıyla seçildiği ya da yavrulara verildiği bildirilen kaynaklardır. Örneğin bazı Dombeya[9] türleri sindirimle ilişkilendirilirken, Kuloa usambarensis[10] görünür biçimde hastalık belirtileri gösteren fillerle ilişkilendirilmiştir.
3.4. Anne-Yavru Arasındaki Olası Tedavi Davranışı
Araştırmanın en dikkat çekici gözlemlerinden biri, anne fillerin bazı bitkisel kaynakları yavrularına vermesiyle ilgilidir.
Yerel gözlemciler, Coleus barbatus olarak tanımlanan ve bölgede “Angurweet” adıyla bilinen bitkinin anne filler tarafından çiğnendiğini ve bazı durumlarda başka bitki materyalleriyle birlikte ağızda hazırlandıktan sonra sütle beraber yavrulara verildiğini bildirmiştir.
Katılımcılar bu davranışı yavruların sağlığı veya bağışıklığıyla ilişkilendirmiştir. Bununla birlikte araştırmacılar, bu yorumların doğrudan farmakolojik kanıt olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Söz konusu davranışın gerçek işlevinin belirlenebilmesi için uzun süreli doğrudan gözlem ve deneysel araştırmalara ihtiyaç vardır.
4. Tartışma
Araştırmanın sonuçları, Afrika fillerinin doğal çevrelerindeki bazı bitkileri rastlantısal beslenmenin ötesinde, potansiyel sağlık amaçlarıyla seçebileceği hipotezini destekleyen gözlemsel kanıtlar sunmaktadır.
Özellikle bazı kaynakların hasta olduğu düşünülen hayvanlar tarafından nadiren ve hedefli biçimde tüketilmesi, hayvanların belirli sağlık durumlarıyla ilişkili olarak beslenme davranışlarını değiştirebileceğini düşündürmektedir. Bazı katılımcıların fillerinin belirli bir bitkiyi tüketmek amacıyla uzun mesafeler katettiğini bildirmesi de hedefli kaynak seçimi hipotezini güçlendiren gözlemler arasında değerlendirilmiştir.
Bununla birlikte araştırmanın temel sınırlılığı, bulguların büyük ölçüde yerel uzmanların gözlemsel anlatımlarına dayanmasıdır. Çalışmada yalnızca sekiz kişiyle görüşülmüş ve bu kişiler genel nüfusu temsil eden rastgele bir örneklem olarak değil, filler hakkında uzun yıllara dayanan deneyime sahip uzmanlar olarak seçilmiştir.
Bu nedenle elde edilen bulgular, fillerin belirli bitkileri bilinçli biçimde ilaç olarak kullandığını kesin biçimde kanıtlamamaktadır. Araştırmacıların kendileri de çalışmayı “putative”, yani olası veya varsayılan öz-tedavi bağlamında tanımlamaktadır. Ayrıca yerel katılımcıların bitkilerin işlevlerine ilişkin yorumlarının, kendi geleneksel tıp bilgileri tarafından şekillendirilmiş olabileceği ve bu nedenle gözlenen davranış ile davranışın yorumlanmasının birbirinden ayrılması gerektiği belirtilmektedir.
Bu ayrım özellikle önemlidir. Bir filin belirli bir bitkiyi hastalık döneminde tüketmesi, söz konusu bitkinin gerçekten farmakolojik olarak etkili olduğu anlamına gelmemektedir. Nedensel bir ilişki kurabilmek için bitkinin kimyasal bileşiminin incelenmesi, biyolojik aktivitesinin laboratuvar koşullarında değerlendirilmesi ve fillerin davranışlarının doğrudan ve uzun süreli biçimde izlenmesi gerekmektedir.
5. Farmakolojik Araştırmalar Açısından Önemi
Araştırmacılar, çalışmada öne çıkan bitkilerin daha önceki etnomedikal[11] ve farmakolojik literatürdeki durumunu da incelemiştir. Katılımcılar tarafından en sık bildirilen kaynaklar arasında yer alan bitkilerin önemli bir bölümünün daha önce insan geleneksel tıbbında kullanıldığı veya farmakolojik özelliklerinin araştırıldığı belirlenmiştir.
Araştırmada, katılımcılar tarafından dörtte birden daha yüksek göreli sıklıkta bildirilen 10 bitki türü için literatür[12] taraması yapılmıştır. Bu türlerin dokuzunun daha önce etnomedikal kullanımlara sahip olduğunun ve aynı dokuz tür için literatürde farmakolojik özelliklere ilişkin kayıtların bulunduğunun bildirildiği görülmüştür.
Bu sonuç, fillerin kullandığı bitkilerin otomatik olarak yeni ilaç adayı olduğu anlamına gelmemektedir. Ancak hayvanların davranışlarının, daha önce geleneksel tıp tarafından kullanılan veya farmakolojik araştırmalara konu olmuş bitkileri belirlemek için araştırmacılara bir başlangıç noktası sağlayabileceğini göstermektedir.
Zoofarmakognozi ile etnofarmakoloji arasındaki bu ilişki, insan topluluklarının hayvan davranışlarını gözlemleyerek bazı tıbbi bilgileri edinmiş olabileceği hipotezini de gündeme getirmektedir. Aynı şekilde insanların geleneksel tıbbi bilgilerinin hayvan davranışlarının yorumlanmasını etkilemiş olması da mümkündür. Bu nedenle bilgi aktarımının yönü ve mekanizması, gelecekteki araştırmaların önemli konularından biri olacaktır.
6. Biyolojik Çeşitlilik ve Koruma Açısından Sonuçlar
Çalışmanın sonuçları yalnızca hayvan davranışları açısından değil, habitat[13] ve biyolojik çeşitliliğin korunması açısından da önem taşımaktadır.
Eğer filler gerçekten belirli bitkileri sağlık durumlarıyla ilişkili olarak seçiyorsa, doğal habitatların tahrip edilmesi bu kaynaklara erişimi azaltabilir. Özellikle yüksek bitki çeşitliliğine sahip Elgon Dağı gibi ekosistemlerde belirli bitki türlerinin kaybı, yalnızca ekolojik değil, potansiyel olarak davranışsal ve sağlıkla ilişkili sonuçlar da doğurabilir.
Araştırmacılar bu nedenle fillerin tıbbi kaynak olarak kullanıyor olabileceği bitkilerin korunmasını daha geniş bir biyolojik çeşitlilik ve insan sağlığı perspektifi içinde değerlendirmektedir. Çalışmanın ortaya koyduğu insan ve fil tıbbındaki bitki kullanım örtüşmesi, doğal ekosistemlerin potansiyel farmakolojik kaynaklar olarak da değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır.
7. Araştırmanın Sınırlılıkları
Çalışmanın sonuçları değerlendirilirken birkaç önemli sınırlılık dikkate alınmalıdır.
İlk olarak, araştırma doğrudan kontrollü bir deney değildir. Bulguların önemli bölümü, fillerle uzun süre çalışmış sekiz yerel uzmanın gözlemlerine dayanmaktadır.
İkinci olarak, araştırmacılar fillerin söz konusu bitkileri tüketmesinin doğrudan tedavi edici bir sonuç doğurduğunu deneysel olarak göstermemiştir.
Üçüncü olarak, bitkilerin farmakolojik etkileri ile filler tarafından sergilenen davranış arasında doğrudan nedensel bağlantı kurulmamıştır.
Son olarak, yerel uzmanların sahip olduğu geleneksel tıp bilgisi, gözlenen fil davranışlarının yorumlanmasında etkili olmuş olabilir. Araştırmacılar da bu nedenle elde edilen sonuçları kesin bir öz-tedavi kanıtı yerine gelecekte test edilmesi gereken güçlü araştırma hipotezleri olarak değerlendirmektedir.
8. Gelecek Araştırmalar
Gelecekte yapılacak çalışmaların, bildirilen davranışları doğrudan ve uzun süreli saha gözlemleriyle doğrulaması gerekmektedir. Özellikle belirli hastalık belirtileri ile belirli bitki türlerinin tüketimi arasındaki ilişkinin sistematik olarak kaydedilmesi, hipotezin test edilmesi açısından önem taşımaktadır.
Buna ek olarak söz konusu bitkilerin kimyasal bileşimlerinin incelenmesi, antibakteriyel, antiparaziter, antiinflamatuvar veya diğer biyolojik aktivitelerinin laboratuvar ortamında değerlendirilmesi gerekmektedir.
Anne fillerin bitkisel materyali yavrularına vermesi gibi davranışlar da özel olarak incelenmelidir. Bu tür davranışların gerçekten tedavi amaçlı olup olmadığı, beslenme, besin takviyesi, bağışıklık veya başka bir biyolojik işlevle açıklanıp açıklanamayacağı ancak kontrollü ve tekrarlanabilir gözlemlerle ortaya konabilir.
Araştırmacıların önerdiği bir diğer yaklaşım, fillerin sağlık durumlarıyla ilişkili bitki seçimlerini kamera sistemleri ve uzun dönemli davranış izleme yöntemleriyle takip etmektir. Böylece yerel gözlemler bağımsız davranışsal verilerle karşılaştırılabilir.
9. Sonuç
Kenya’nın Elgon Dağı bölgesinde gerçekleştirilen araştırma, Afrika fillerinin (Loxodonta africana) doğal çevrelerindeki bazı bitkileri sağlık durumlarıyla ilişkili olarak seçebileceğine dair önemli gözlemsel bulgular ortaya koymaktadır.
Araştırmada 35 bitki türü ve dört toprak, kil veya mineral kaynağı olmak üzere toplam 39 doğal kaynak belgelenmiştir. Görüşülen yerel uzmanların değerlendirmelerine göre 25 bitki türü filler açısından tıbbi işleve sahip olabilecek kaynaklar olarak tanımlanmıştır. Ayrıca sekiz bitki türü, belirli sağlık durumlarıyla bağlantılı hedefli kullanım veya yavrulara aktarım davranışları nedeniyle daha güçlü olası tedavi davranışı kategorisine alınmıştır.
Bulgular, fillerin doğal kaynakları sağlık amacıyla kullanabileceği hipotezini desteklemektedir; ancak mevcut veriler, bu davranışın kesin olarak öz-tedavi olduğunu veya söz konusu bitkilerin belirli hastalıkları tedavi ettiğini kanıtlamamaktadır.
Bu nedenle çalışmanın en önemli bilimsel katkısı, Afrika fillerinde olası zoofarmakognozi konusunda yeni ve test edilebilir araştırma soruları ortaya koymasıdır. Fillerin hangi bitkileri, hangi sağlık durumlarında ve hangi mekanizmalarla seçtiğinin belirlenmesi; davranış bilimi, etnobotanik, farmakoloji ve koruma biyolojisinin birlikte ele alınmasını gerektirmektedir.
Araştırmanın sonuçları aynı zamanda doğal habitatların yalnızca yaban hayatının yaşam alanı olarak değil, canlıların sağlık davranışları açısından potansiyel kaynaklar barındıran karmaşık ekosistemler olarak değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.
Kaynakça
Schultz, F., Clark, T. O., Powles, C., Freymann, E., Kinyanjui, R. N., Ndiema, E., Sila, J. M., Baez, K., Colson, A. J. M., Garbe, L.-A. ve diğerleri (2026). African elephants putatively self-medicate with medicinal plants in the Mount Elgon region, Kenya. Scientific Reports, 16, 28904. DOI: 10.1038/s41598-026-53610-4.
Mount Elgon Foundation (2026). Could Mount Elgon’s elephants be using plants as medicine? Araştırmanın bulguları ve saha çalışmasına ilişkin açıklamalar.
Anadolu Ajansı (2026, 24 Eylül). Araştırma: Afrika filleri hastalandıklarında şifalı bitkilerden yararlanıyor olabilir. Haber metni, araştırmanın uluslararası medya yansımalarına dayalı Türkçe aktarımı.
Scientific Reports / Nature Portfolio (2026). African elephants putatively self-medicate with medicinal plants in the Mount Elgon region, Kenya. Araştırmanın tam metni ve yöntem/bulgular bölümleri.
Vikipedi